Sürdürülebilirliğin en çok konuşulduğu alanlardan biri de moda. Sürdürülebilir moda söz konusu olunca bambu tekstil ürünleri sık sık kulağımıza çalınıyor. Her türlü tekstil üretiminde kullanılabiliyor. Sıcaklığı kontrol etme, yumuşaklık, nefes alabilirlik ve esneklik gibi faydalı özellikleri ise sürekli övülüyor. Peki, bambu giysilerin sürdürülebilir olduğu iddiası ne kadar doğru?
Bambu nedir?
Bambu, Poaceae çimen familyasına ait odunsu bir bitkidir . Bu bitkinin yaklaşık 1.400 farklı türü bulunmaktadır ve tropik ve subtropikal bölgelerden ılıman ılıman bölgelere kadar dünyanın çeşitli bölgelerinde yetişmektedir. 40 metre kadar yüksekliğe ulaşabilen, hızlı büyüyen çok yıllık bir bitkidir ve bazı türler günde 30 cm kadar hızlı büyür. ilk kez 7.000 yıl öncesine kadar kullanıldığı tahmin edilmektedir .
5.000 yıldan fazla bir süre önce Çinliler bambudan ağaç evler inşa ediyordu ve MÖ 16. ve 11. yüzyıllar arasında pek çok ev eşyasının yanı sıra oklar ve yaylar da zaten bambudan yapılmıştı. Bambu, kağıt icat edilmeden çok önce yazı yazmak için şeritler halinde kesilmişti. MÖ 206 ile MS 220 yılları arasında insanlar, o zamanlar oldukça ucuz olan bu bitkiden başarılı bir şekilde kağıt ve kitap ürettiler. 600’lü yıllarda bazı müzik aletleri bambudan yapılıyordu. Birkaç yüzyıl sonra Song Hanedanlığı döneminde Çinliler bambudan şapka, yağmurluk ve ayakkabı gibi giyim eşyaları yapmaya başladı . Bitki, birçok besinsel faydaya sahip olduğundan harika bir besin kaynağıydı. İnsanlar ayrıca bambuyu kiremit ve sal üretmek ve yakacak olarak yakmak için de kullandılar. 1300’lü yıllarda Ming Hanedanlığı döneminde bambu yaygın bir iç yapı malzemesi haline geldi. Döşeme ve yatak oluşturmak için kullanıldı.
Bugün bu bitkiden yapılan ürünler dünyanın her yerinde, her evde bulunmaktadır. Bambu yapı malzemesi olarak kullanılmasının yanı sıra mobilya, kağıt, giyim ve ev eşyaları yapımında da kullanılıyor. Geleneksel Çin tıbbında popüler ve hatta farklı türde yakıtların üretiminde bile kullanılabilir. Küresel bambu pazarı, 2020 yılında değeri 53 milyar doları aşan önemli bir endüstri ve 2021 ile 2028 arasında her yıl %5,7 oranında büyüyeceği tahmin ediliyor. Dünyanın en büyük bambu üreticisi Çin ve onu Hindistan takip ediyor.
Bambu ürünler nasıl üretiliyor?
Bambu bitkilerinin büyümesi ve hasat edilecek kadar yoğun hale gelmesi genellikle dört ila beş yıl sürer. Çiftçiler optimum boyuta ulaştıklarında bambuları tek tek keserek üreticilere gönderirler.
Bitkiler işlenmek üzere uzunlamasına şeritler halinde kesilir ve bambunun dış katmanını çıkarmak için makineler kullanılır. Bundan sonra, birkaç şerit bir araya toplanır ve yüksek basınçlı bir buharlayıcıya konur, bu da bitkinin rengini değiştirir. Buharlı pişirici bambudaki şeker içeriğini pişirir ve şeritleri karamelize bambu şeritlerine dönüştürür. Yüksek nem seviyeleri nedeniyle tüm süreç aynı zamanda liflerin genişlemesini ve daha dayanıklı olmasını sağlar. Bambu şeritler daha sonra kurutulur, renklerine göre sıralanır ve kolayca kırılmadıklarından emin olmak için incelenir. Bir sonraki adım, bambudan yapılmış panellerin tamamını oluşturan bir hidrolik pres kullanılarak bambu şeritlerinin birbirine yapıştırılmasını içerir. Son olarak, yapılması beklenen nihai ürüne bağlı olarak panelleri özelleştirilmiş şekillerde kesmek için özel makineler kullanılır. Birkaç ek kalite kontrolünden sonra paneller bitmiş ürüne dönüştürülür.
Bambu kumaşlara baktığımızda orijinal bitkiyle hiçbir ilgisi yok gibi görünür. Çünkü bitki diğer bambu ürünlerine göre tamamen farklı bir üretim sürecinden geçer. Bambu kumaş yapmak için her biri farklı bir kumaş türüne dönüşen iki ana üretim yöntemi vardır.
Bambu Viskon veya Rayon
Günümüzde piyasada bulabileceğiniz bambu kumaşların çoğunluğu suni ipek ile aynı işlem kullanılarak üretilen bambu viskonudur .
Bambu viskon üretmek için bitkinin odun hamurundan selüloz çıkarılır : bambular küçük parçalara ayrılır ve daha sonra selülozu çıkarmak için kimyasal çözücülerle pişirilir. Bir sonraki adım, ekstrakte edilen selülozun tabakalar halinde sıkıştırılmasını, karbon disülfüre maruz bırakılmasını ve filtrelenmesini içerir. Bundan sonra, daha sonra sülfürik asit içine daldırılan iplikçikler oluşturan bir memeciğin içinden itilir. Bu işlem filamentler üretir ve bunlar iplik haline getirilir. Son olarak iplik kumaşa dokunacaktır.
Bambu Keten veya Lyocell
Bambu kumaş üretmek için kullanabileceğimiz ikinci yöntem, kapalı döngü üretim sürecini kullanan mekaniktir.
Başlangıçta bambular ezilerek lapa haline getirilir ve doğal enzimler kullanılarak parçalanır. Bunu yapmak selülozun yapısını kimyasal olarak değiştirmez . Lifler daha sonra yıkanır, taranır ve son olarak iplik haline getirilir. Ortaya çıkan kumaş keten gibi görünür ve hissettirir ve bambu viskon kadar yumuşak değildir. Bu üretim yöntemi daha pahalı ve emek yoğundur ancak daha sonra göreceğimiz gibi bambu viskon üretmekten çok daha sürdürülebilirdir. Maalesef şu anda piyasada bambu keten bulmak çok zor.
Bambu ürünleri ne kadar sürdürülebilir?
Bambu’nun diğer malzemelerle karşılaştırıldığında en önemli avantajlarından biri, gezegendeki en hızlı büyüyen bitki olmasıdır. Bu, son derece yenilenebilir bir kaynak olduğu anlamına gelir.
Normal ahşap yerine bambudan yapılmış bir ürün satın almak çok daha sürdürülebilir çünkü bambu üç yılda yeniden büyür, ama ağaçlar kesildikten sonra yeniden büyümek ise onlarca yıl alabilir. Bambunun kendi kök sisteminden kendini yenilediğinden bahsetmiyorum bile, bu yüzden onu yeniden dikmeye gerek yok. Aynı zamanda, dünyanın büyük ormansızlaşmanın olduğu birçok yerinde ormanların üzerindeki baskıyı ortadan kaldıran tropik ahşaba olan talebi de azaltır ve bu bitki, diğerlerinin büyüyemeyeceği yetersiz toprakta bile gelişebilir.
Doğal olarak haşerelere karşı dayanıklı olduğundan bambu, büyümek için herhangi bir pestisit veya herbisite ihtiyaç duymaz ve diğer birçok ürünle karşılaştırıldığında çok az suya ihtiyaç duyar.
Bambunun bir diğer faydası da bitkinin köklerinin gelişerek yeraltında lifli bir ağ oluşturmasıdır, bu da toprak kalitesini artırmaya yardımcı olur ve toprak erozyonunu önler.
Bambu ayrıca benzer bitkilere göre %35 daha fazla oksijen üretir ve beş kat daha fazla CO2 emer; bu da iklim değişikliğini hafifletmek için harikadır.
Son olarak bambu ürünlerinin çevre dostu olarak görülmesinin ana nedenlerinden biri de %100 biyolojik olarak parçalanabilir olmalarıdır. Bu, kullanım ömrünün sonunda onları kompostlaştırabileceğiniz ve doğada kaybolurlarsa plastikten farklı olarak oldukça hızlı bir şekilde ayrışabilecekleri anlamına gelir.
Ancak Bambu Üretim Şeklimiz Çok Sürdürülebilir Değil
Az önce gördüğümüz gibi, bambu kendi başına her türlü bambu ürünü yaratmak için sürdürülebilir bir hammadde olabilir. Ne yazık ki, toplumlarımızda bunu üretme şeklimiz çevre dostu olmaktan çok uzak!
Bambu ürünlerine olan talep son yıllarda önemli ölçüde arttı. Artan bu talebi karşılamak için çok geniş alanlar temizlenerek yeni bambu ormanları oluşturuluyor. Bu çok anlamsız çünkü daha önce de belirttiğim gibi, diğer ahşap türlerine olan talep nispeten azaldığı için bambudan ürün üretmenin ormansızlaşmayı azaltması gerekiyordu. Bambu ormanları oluşturmak için sebep olunan büyük ormansızlaşma, biyolojik çeşitliliğin kaybına ve yerel yaban hayatının yer değiştirmesine yol açıyor.
Diğer bir konu ise, yeni oluşturulan bu bambu ormanlarının monokültür olması, yani bambunun yetiştirilen tek bitki olması ve diğer tüm çeşitlerin ortadan kaldırılmasıdır. Ve tıpkı herhangi bir monokültürde olduğu gibi, tüm yerel ekosistem yok olur. Orada yaşayan ve yiyecek ve yaşam alanı olarak ekosisteme bağımlı olan tüm hayvanlar ve bitkiler ya ölür ya da başka bir yere göç etmek zorunda kalır. Üstelik monokültürler zararlıları daha kolay çekebilmektedir. Örneğin, eğer bir böcek bambuyu seviyorsa, monokültürde o kadar çok bambuya sahip olacak ki çoğalabilecek ve yeni ormanda sorunlara neden olabilir.
Bambu üreticilerinin, bambularını yetiştirmek ve zararlıları uzak tutmak için böcek zehirleri ve diğer kimyasalları yoğun şekilde kullanmalarının nedenlerinden biri de budur. Ancak bu kimyasallar aynı zamanda verimi artırmak için de yaygın olarak kullanılır; bu da anlamsız, çünkü bambuların büyümek için onlara ihtiyacı bile yok.
Bu kitlesel ölçekli bambu üretiminin neden olduğu bir diğer sorun da, yeni bambu filizlerinin yenilenme oranını düşürdüğü için hasat yöntemlerinin çoğu zaman sürdürülemez olmasıdır. Bambu da aşırı hasat nedeniyle risk altındadır . Birleşmiş Milletler’e göre, bambu türlerinin yaklaşık yarısı yok olma veya neslinin tükenme tehlikesiyle karşı karşıya.
Bambu kumaşa ne dersiniz?
Bambu kumaş bambu bitkilerinden yapıldığından, daha önce bahsettiğimiz bambu yetiştirmenin tüm çevresel etkilerini hesaba katmamız gerekiyor.
Ancak FTC’ye göre bitki, kumaş haline getirilmek üzere kimyasal işlemlere tabi tutulduğunda “orijinal bitkiden hiçbir iz kalmıyor”. Kumaşın üretim süreci de farkında olmamız gereken çevresel sorunlara neden oluyor. Bambu liyoseline (kapalı döngü sisteminde mekanik işleme yöntemi kullanılarak yapılan) bakarsak, üretim süreci mükemmel değildir ancak sürdürülebilir olabilir. Bambu, doğal veya toksik olmayan enzimler kullanılarak parçalanır ve çözücüler tekrar tekrar kullanılarak çevreye karışmaz. Su israfı da minimum düzeydedir.
Bununla birlikte, piyasadaki bambu kumaşların çoğu bambu viskonudur (kimyasal işleme yöntemi kullanılarak yapılmıştır). Bu üretim süreci, solventler yeniden kullanılmadığı için çok enerji tüketir ve israfa yol açar. Aynı zamanda kostik soda ve karbon disülfit dahil olmak üzere birçok tehlikeli kimyasalın kullanılmasını da içerir. Bunların her ikisi de insan sağlığına zararlıdır, ikincisi ise suya salındığında sudaki yaşamı tehdit edebilir. Bu nedenle, bambu kumaşların çoğunluğu işçileri tehlikeli maddelere maruz bırakacak şekilde üretiliyor; bu nedenle bunların üretilmesi hem sürdürülemez hem de son derece etik dışı.
Sürdürülebilir bambu nasıl bulunur?
Bambu ürünleri ararken bitkinin sürdürülebilir ve etik bir şekilde yetiştirilip hasat edilip edilmediğini bilmek zor olabilir.
Bambu ürünlerinin çoğu, insan hakları sorunlarının olduğu ve neredeyse hiçbir çevre düzenlemesinin olmadığı Çin’de üretiliyor. Tedarik zincirlerinin izini sürmek de zor ve bambu endüstrisinde büyük bir şeffaflık eksikliği var.
Gördüğümüz gibi, kitlesel ölçekte bambu üretimi sürdürülemez, ancak daha çevre dostu bir şekilde yapılmış bambu ürünlerini seçebilirsiniz. Bunu yapmak için sertifikalı organik (USDA gibi) ve FSC sertifikalı bambudan yapılmış ürünleri arayabilirsiniz. Bu sertifikalar, tesisin kimyasal kullanımını kontrol edecek ve arazi istismarını önleyecek şekilde sürdürülebilir bir şekilde yetiştirilmesini sağlıyor.
Tedarik zincirindeki işçilere insanca davranıldığından ve adil ücret ödendiğinden emin olmak için Adil Ticaret sertifikası alan ürünleri de satın almaya çalışabilirsiniz.
Eğer kıyafet satın almak istiyorsanız bambu viskozuna (veya bambu suni ipek) hayır demek gerekli çünkü kimyasal bazlı üretim süreci işçiler için son derece sürdürülemez ve sağlıksız. Bunun yerine, çok daha çevre dostu olan bambu keteni (veya bambu liyosel) arayın. Bu kumaş Monocel® markalı olup, az sayıda kimyasalın kullanıldığı, su ve solventlerin sürekli yeniden kullanıldığı kapalı devre bir sistemde mekanik olarak yapılmıştır. Bambu liyoselini bulamıyorsanız (çok az marka kullanıyor) Tencel sizin için harika bir seçim olabilir! Kapalı döngü sistemiyle sürdürülebilir şekilde yetiştirilen okaliptüs ağaçlarından yapılmıştır. Son olarak pazarlamanın ötesine bakamakta fayda var. Her zaman bambunun nereden geldiği ve nasıl üretildiği konusunda şeffaf olan bir markadan satın almak en ideal çözüm.
Atıksız Minimalist Blog 