“Bulut” kelimesini o kadar uzun zamandır kullanıyoruz ki çoğumuz onun gerçekten bir bulut gibi görünmez bir yerde olduğunu düşünmeye başladık. Telefonumuzdaki fotoğraflar, bilgisayarımıza kaydetmediğimiz dosyalar, izlediğimiz diziler, dinlediğimiz müzikler, yapay zekâya sorduğumuz sorular… Hepsi sanki fiziksel bir karşılığı yokmuş gibi geliyor. Oysa dijital dünyanın da tıpkı fiziksel dünya gibi çalışan bir altyapısı var. Belki göremiyoruz ama her tıklamamızın, her aramamızın ve her yüklediğimiz dosyanın arkasında elektrik tüketen, ısınan ve soğutulması gereken gerçek bilgisayarlar bulunuyor.
Bu yüzden son yıllarda bilim insanları dijital dünyanın çevresel etkisini daha fazla konuşmaya başladı. Çünkü hayatımızın büyük bölümü artık ekranların içinde geçiyor. İşimizi internet üzerinden yapıyoruz, arkadaşlarımızla mesajlaşıyoruz, film izliyoruz, fotoğraf saklıyoruz ve giderek daha fazla yapay zekâ aracı kullanıyoruz. Dijitalleşme hayatımızı kolaylaştırırken görünmeyen bir enerji ihtiyacını da beraberinde getiriyor.
Burada hemen küçük bir parantez açmak istiyorum. Dijital karbon ayak izinden bahsetmek, internet kullanmayı bırakmamız gerektiği anlamına gelmiyor. Tıpkı sürdürülebilirlikte olduğu gibi burada da amaç suçlu aramak değil, görünmeyeni görünür hâle getirmek. Çünkü ancak neyin nasıl çalıştığını bilirsek daha bilinçli seçimler yapabiliriz.
Aslında “bulut” dediğimiz şey, dünyanın farklı bölgelerinde bulunan dev veri merkezlerinden oluşuyor. İçlerinde binlerce sunucunun çalıştığı bu tesisler günün yirmi dört saati aktif durumda. Biz telefonumuzdan eski bir fotoğrafı açtığımızda ya da birkaç saniyelik bir video izlediğimizde o veri bize bu merkezlerden ulaşıyor. Sunucular çalışırken enerji tüketiyor, aynı zamanda ciddi miktarda ısı üretiyor. Bu nedenle onları sürekli soğutmak gerekiyor. İşte dijital dünyanın görünmeyen tarafı tam olarak burada başlıyor.
Bununla birlikte teknoloji sektörünün de bu konuda önemli adımlar attığını söylemek gerekiyor. Birçok büyük şirket veri merkezlerini daha verimli hâle getirmek, yenilenebilir enerji kullanımını artırmak ve soğutma sistemlerini geliştirmek için ciddi yatırımlar yapıyor. Dolayısıyla mesele yalnızca “internet kötü” demek kadar basit değil. Teknoloji geliştikçe aynı işi daha az enerjiyle yapabilmek de mümkün hâle geliyor.
Peki günlük hayatımızdaki dijital alışkanlıklar arasında en fazla etkiyi hangileri oluşturuyor? Çoğu zaman tahmin ettiğimiz şeyler değil. Örneğin internette kısa bir haber okumakla saatlerce yüksek çözünürlüklü video izlemek aynı etkiye sahip değil. Çünkü internet üzerindeki veri trafiğinin büyük kısmını videolar oluşturuyor. Görüntü kalitesi yükseldikçe aktarılması gereken veri miktarı da artıyor. Bu da hem internet altyapısının hem de veri merkezlerinin daha fazla çalışması anlamına geliyor. Elbette kimse film izlemeyi bıraksın demiyorum. Ancak gerçekten ihtiyacımız olmayan durumlarda sürekli en yüksek çözünürlüğü kullanmanın da görünmeyen bir maliyeti olduğunu bilmek faydalı olabilir.
Son yılların en çok konuşulan konularından biri de yapay zekâ. Bir soruyu birkaç saniyede cevaplayan bir sistemin arkasında oldukça güçlü bilgi işlem altyapıları bulunuyor. Özellikle büyük yapay zekâ modellerinin eğitimi yüksek miktarda enerji gerektiriyor. Günlük kullanım sırasında yapılan her sorgu da sunucular üzerinde yeni işlemler anlamına geliyor. Ancak bu noktada tek taraflı bir değerlendirme yapmak doğru olmaz. Çünkü yapay zekâ bir yandan enerji tüketirken diğer yandan üretkenliği artırabiliyor, gereksiz seyahatleri azaltabiliyor, kaynak kullanımını optimize edebiliyor ve pek çok alanda çevresel fayda da sağlayabiliyor. Yani burada da önemli olan teknolojinin kendisinden çok onu nasıl kullandığımız.
İnternette en sık karşılaştığım iddialardan biri ise e-postalarla ilgili. Bazen tek bir e-postanın belirli miktarda karbon salımına neden olduğu söyleniyor ve bu rakamlar kesin gerçekler gibi paylaşılıyor. Oysa işin bilimsel tarafı bundan çok daha karmaşık. Bir e-postanın etkisi; içinde ek dosya olup olmamasına, dosyanın büyüklüğüne, kaç kişiye gönderildiğine, hangi veri merkezlerinin kullanıldığına ve elektriğin hangi kaynaktan üretildiğine kadar birçok faktöre bağlı. Bu nedenle tek bir sayı vererek “Her e-posta şu kadar karbon salımı yapar.” demek doğru değil. Yine de yıllarca saklanan büyük ekler, gereksiz dosya paylaşımları ve sürekli artan depolama alışkanlıklarının toplamda bir etkisi olduğunu biliyoruz.
Aslında bulut depolama da benzer bir yanılsama yaratıyor. Telefonumuzdaki alan dolduğunda birkaç tıklamayla yeni depolama satın alıyoruz ve sanki sonsuz bir boşluğa dosya ekliyormuşuz gibi hissediyoruz. Oysa o fotoğraflar ve videolar bir yerlerde gerçek disklerde tutuluyor. Çoğu zaman güvenlik amacıyla birden fazla kopyaları oluşturuluyor. Elbette kimsenin anılarını silmesi gerektiğini söylemiyorum. Ama aynı videonun farklı klasörlerde duran beş kopyasını yıllarca saklamak ya da hiç açmayacağımız binlerce ekran görüntüsünü depolamak da dijital tarafta fark etmediğimiz bir tüketim alışkanlığına dönüşebiliyor.
Bence burada ilginç olan şey şu: Evimizi düzenlerken gereksiz eşyalardan kurtulmayı doğal karşılıyoruz ama dijital alanlarımızı neredeyse hiç düşünmüyoruz. Oysa yıllardır açmadığımız klasörler, yüzlerce tekrar eden fotoğraf, “Belki bir gün lazım olur.” diye sakladığımız belgeler de aslında dijital bir dağınıklık oluşturuyor. Minimalizm yalnızca çekmeceleri boşaltmakla ilgili değil; bazen ekranlarımızı da sadeleştirmekle ilgili.
Yine de bütün sorumluluğu bireylere yüklemek haksızlık olur. Dijital dünyanın çevresel etkisinde asıl belirleyici olan; veri merkezlerinin hangi enerji kaynaklarını kullandığı, yazılımların ne kadar verimli geliştirildiği ve teknoloji şirketlerinin sürdürülebilirlik yatırımlarıdır. Yani eski e-postalarınızı silmeniz tek başına iklim krizini çözmeyecek. Ama sürdürülebilir yaşam zaten hiçbir zaman tek bir büyük hareketten ibaret olmadı. Küçük tercihlerin milyonlarca insan tarafından tekrar edilmesiyle oluşan bir kültürden söz ediyoruz.
Belki de bu yüzden dijital karbon ayak izine bakarken kendimize yeni kurallar koymak yerine yeni bir bakış açısı geliştirmek daha değerli. Her teknolojiyi korkuyla karşılamak yerine gerçekten ihtiyaç duyduğumuz kadar kullanmayı, dijital alanlarımızı zaman zaman düzenlemeyi ve tüketimin yalnızca fiziksel nesnelerden ibaret olmadığını hatırlamayı seçebiliriz.
Çünkü bazen en görünmez atıklar, elimizde tuttuğumuz değil; hiç fark etmeden ekranın arkasında biriktirdiklerimizdir.
Atıksız Minimalist Blog 