Market raflarında dolaşırken yeşil yapraklarla süslenmiş, kraft renkli ambalajlara sahip ürünleri fark etmemek neredeyse imkânsız. Üzerlerinde “doğal”, “eko”, “çevre dostu”, “organik”, “biyobozunur” gibi ifadeler yer alıyor. Bu kelimeler bize kendimizi iyi hissettiriyor çünkü çoğumuz bu etiketleri gördüğümüzde o ürünün çevre için daha iyi bir tercih olduğunu düşünüyoruz. Oysa işin aslı çoğu zaman bundan biraz daha karmaşık. Bir ürünün ambalajında doğayı çağrıştıran birkaç kelime bulunması, gerçekten sürdürülebilir olduğu anlamına gelmeyebilir.
Son yıllarda sıkça duyduğumuz greenwashing, yani yeşil aklama kavramı tam da bu noktada karşımıza çıkıyor. Greenwashing, şirketlerin ürünlerini olduğundan daha çevre dostu göstermek için kullandıkları pazarlama yöntemlerini ifade ediyor. Bazen bunun için ambalaj tamamen yeşil tonlarda tasarlanıyor, bazen yaprak ve doğa görselleri kullanılıyor, bazen de herhangi bir standarda dayanmayan “eco” veya “natural” gibi ifadeler öne çıkarılıyor. Tüketici olarak bu kelimeleri gördüğümüzde bilinçli bir seçim yaptığımızı hissediyoruz. Ancak gerçekte bu ifadelerin önemli bir kısmının yasal olarak net bir karşılığı bulunmuyor. Yani ambalaj üzerinde “doğal” yazıyor olması, o ürünün çevresel etkisinin düşük olduğu anlamına gelmiyor.
Aslında “doğal” kelimesi bizi psikolojik olarak etkiliyor. Doğadan gelen her şeyin iyi, laboratuvarda üretilen her şeyin kötü olduğu gibi basit bir algımız var. Oysa sürdürülebilirlik, yalnızca bir ürünün hangi kaynaktan üretildiğine bakılarak değerlendirilemeyecek kadar kapsamlı bir konu. Doğal bir ham madde elde edilirken çok büyük miktarda su tüketilmiş, ormanlar tahrip edilmiş ya da ürün dünyanın diğer ucundan taşınmış olabilir. Aynı şekilde sentetik olarak geliştirilen bazı malzemeler çok daha uzun ömürlü oldukları için yıllarca kullanılabilir ve toplam çevresel etkileri daha düşük olabilir. Bu yüzden sürdürülebilirlikte tek bir kelimeye değil, ürünün tüm yaşam döngüsüne bakmak gerekiyor.
Benzer bir durum “organik” etiketi için de geçerli. Organik tarım belirli standartlara göre yapılan ve birçok açıdan desteklenmesi gereken bir üretim modeli. Ancak organik olması, bir ürünün otomatik olarak en çevre dostu seçenek olduğu anlamına gelmiyor. Organik olarak yetiştirilen bir ürün binlerce kilometre öteden uçakla taşınmış olabilir. Yoğun plastik ambalajla satılıyor olabilir. Üretim sonrası oluşan israf da hesaba katıldığında çevresel etkisi düşündüğümüz kadar düşük olmayabilir. Kısacası organik olmak önemli bir kriter olsa da tek başına yeterli bir kriter değil.
Ambalajlarda sıkça gördüğümüz “biodegradable” ve “compostable” ifadeleri de çoğu zaman birbirine karıştırılıyor. Türkçeye sırasıyla biyobozunur ve kompostlanabilir olarak çevrilen bu iki kavram aslında aynı şeyi ifade etmiyor. Biyobozunur bir malzeme zaman içinde mikroorganizmalar tarafından parçalanabilir. Ancak bunun ne kadar süreceği ve hangi koşullarda gerçekleşeceği her zaman belirtilmez. Bazı ürünlerin tamamen parçalanması yıllar alabilir. Kompostlanabilir ürünler ise belirli sıcaklık ve nem koşullarında organik maddeye dönüşecek şekilde tasarlanıyor. Fakat burada da önemli bir ayrıntı var. Piyasadaki birçok kompostlanabilir ürün, evde yaptığımız kompostta değil yalnızca endüstriyel kompost tesislerinde parçalanabiliyor. Böyle bir altyapının olmadığı yerlerde ise bu ürünler çoğu zaman normal çöplerle aynı şekilde bertaraf ediliyor.
Peki tüm bunları öğrendikten sonra alışveriş yaparken neye dikkat etmeliyiz? Bana göre ilk adım, ambalajın ön yüzündeki iddialara biraz daha mesafeli yaklaşmak. Ürünün gerçekten hangi sertifikalara sahip olduğuna bakmak, kullanılan malzemeyi incelemek, ne kadar dayanıklı olduğunu düşünmek ve en önemlisi gerçekten ihtiyacımız olup olmadığını kendimize sormak çok daha anlamlı bir başlangıç. Çünkü sürdürülebilirlik çoğu zaman satın aldığımız ürünün rengine ya da üzerinde yazan kelimelere değil, onu ne kadar uzun süre kullanabildiğimize bağlı.
Belki de bu yazının en önemli cümlesi en sona kaldı. Çevre dostu alışveriş her zaman yeni bir “eko ürün” satın almak anlamına gelmiyor. Hatta çoğu zaman en sürdürülebilir ürün, zaten evimizde bulunan ve hâlâ işini görmeye devam eden ürün oluyor. Sırf bambudan üretildiği için yeni bir mutfak gereci almak yerine mevcut gereci ömrü boyunca kullanmak, modası geçti diye yeniden kullanılabilir ürünleri değiştirmemek ya da “doğal” etiketi taşıyan yeni bir alternatif aramak yerine elimizdekini değerlendirmek çoğu zaman çevre için çok daha doğru bir seçim.
Bu yüzden alışveriş yaparken artık kendime tek bir soru sormaya çalışıyorum: “Bu ürün gerçekten çevre dostu mu?” sorusundan önce, “Benim buna gerçekten ihtiyacım var mı?” Çünkü sürdürülebilir tüketim, çoğu zaman doğru ürünü satın almakla değil, gereksiz tüketimi azaltmakla başlıyor.
Atıksız Minimalist Blog 